Słownik pojęć

Krótkie objaśnienia pojęć z anatomii oka, optyki i okulistyki używanych w artykułach serwisu.

0-9 A B C D E F G H I J K L Ł M N O P R S Ś T V W Z Ź

0-9

20/20, 20/40,…

oznaczenie stopnia upośledzenia ostrości widzenia; 20/20 oznacza oko zdrowe, o idealnej ostrości widzenia; 20/40 oznacza oko, które musi obserwować przedmiot z odległości 20 stóp, podczas, gdy oko zdrowe widzi ten przedmiot doskonale z odległości 40 stóp; 20/60 oznacza oko, które musi obserwować przedmiot z odległości 20 stóp, podczas, gdy oko zdrowe widzi ten przedmiot doskonale z odległości 60 stóp; nie istnieje jednoznaczny przelicznik z tej notacji na dioptrie; zwykle przyjmuje się wadę 20/20 za 0D, 20/30 jako -0,5D, 20/40 jako -1D, itd; patrz też Badanie wzroku

A

achromatopsja

Achromatopsja, jak czytamy w Małej Encyklopedii Zdrowia, jest to ślepota całkowita na barwy; może być wynikiem genetycznie uwarunkowanego niedorozwoju czopków lub niedorozwoju barwników wzrokowych; patrz też Wady wzroku,

adaptacja

zdolność oka do dopasowywania do różnego natężenia światła, dzięki któremu możliwe jest dobre widzenie przy pełnym oświetleniu jak i przy świetle gwiazd; za adaptację odpowiadają mechanizmy adaptacyjne; patrz też Budowa oka,

addycja

dodatkowa moc szkła okularowego (zawsze z plusem, np. +1,50 D), dodawana do mocy do dali, aby dobrze widzieć z bliska; pojawia się na recepcie zwykle po czterdziestce, przy okularach progresywnych i dwuogniskowych; patrz też Jak czytać receptę na okulary

akomodacja

zdolność oka do zwiększania refrakcji układu optycznego oka, pozwalająca na uzyskanie na siatkówce ostrego obrazu zarówno przedmiotów odległych jak i bliskich; dzieje się to dzięki sprężystości soczewki oka, która po zwolnieniu połączonych z jej brzegiem koncentrycznie wiązadeł, usiłuje przybrać kształt zbliżony do kulistego, zwiększając w ten sposób zdolność skupiania promieni świetlnych; zwolnienie wiązadeł następuje poprzez skurcz równolegle do nich przebiegających włókien mięśnia rzęskowego, który na kształt pierścienia otacza soczewkę i jest sterowany na drodze odruchowej; rozpiętość zdolności nastawczej maleje wraz z wiekiem; patrz też Budowa oka,

AMD (zwyrodnienie plamki związane z wiekiem)

choroba plamki, czyli środkowej części siatkówki, występująca u osób starszych; niszczy widzenie centralne (czytanie, rozpoznawanie twarzy); ma postać suchą, rozwijającą się powoli, i wysiękową (mokrą), w której pod siatkówką rosną nieprawidłowe naczynia; postać wysiękową leczy się zastrzykami do oka; patrz też Zwyrodnienie plamki (AMD) dziś

anty-VEGF

grupa leków hamujących wzrost nieprawidłowych naczyń krwionośnych w oku; podawane w zastrzykach do wnętrza oka, głównie w wysiękowej postaci AMD i w obrzęku plamki w cukrzycy; patrz też AMD

astygmatyzm

wada wzroku; zniekształcenie widzenia wywołane różnicami w sile załamania światła wzdłuż różnych południków gałki ocznej; patrz też Wady wzroku,

atropina

lek rozszerzający źrenicę i porażający akomodację; w bardzo małym stężeniu (np. 0,01%) stosowany w kroplach do spowalniania narastania krótkowzroczności u dzieci; patrz też Krótkowzroczność u dzieci

B

barwniki wzrokowe

substancje znajdujące się w czopkach i pręcikach; pochłaniają energię określonego zakresu widma światła, pod której wpływem rozkładają się na część białkową i barwnikową, a produkty rozpadu są chemicznym bodźcem dla fotoreceptorów,

bielmo

trwałe zmętnienie rogówki, najczęściej w postaci białawej blizny po zapaleniu lub urazie; zależnie od miejsca i wielkości może pogarszać widzenie; patrz też Bielmo

blaszka graniczna przednia

druga w kolejności zewnętrzna część rogówki o grubości 8-12um

blaszka graniczna tylna

czwarta z rzędu tkanka składowa rogówki, o grubości około 10um,

błona Bowmana

patrz blaszka graniczna przednia

błona Descemeta

patrz blaszka graniczna tylna

błona naczyniowa

środkowa warstwa ściany gałki ocznej, bogata w naczynia krwionośne; składa się z tęczówki, ciała rzęskowego i naczyniówki; jej zapalenie to jedna z poważniejszych chorób oka; patrz też Choroby błony naczyniowej

C

ciało rzęskowe

część oka stanowiąca odcinek pośredni pomiędzy naczyniówką i tęczówką, kształtu pierścienia uwypuklającego się do wewnątrz gałki ocznej; w jego skład wchodzi mięsień rzęskowy, składający się z włókien promienistych, okrężnych i podłużnych, oraz wyrostki rzęskowe,

ciało szkliste

galaretowata substancja wypełniająca tylną komorę oka; nadaje gałce ocznej odpowiednie napięcie oraz zapewnia swobodne docieranie promieni świetlnych do siatkówki; współczynniki załamania światła ciała szklistego i wody są zbliżone; patrz też Budowa oka,

ciecz łzowa

przeźroczysta, wodnista substancja, wytwarzana przez gruczoły łzowe, zapewniająca nawilżanie, oczyszczanie, ochronę przed zarazkami i gładkość powierzchni rogówki; ciecz ta jest rozprowadzana po powierzchni rogówki przez zamknięcie powiek w procesie mrugania i odprowadzana dwoma kanalikami łzowymi (otwory w górnej i dolnej powiece) przez woreczek łzowy do jamy nosowej,

ciecz wodnista

przeźroczysta wodnista ciecz wypełniająca przednią komorę oka, wytwarzana jest w wyrostku rzęskowym w komorze tylnej oka i przez komorę przednią oka uchodzi kanałem Schlemma do układu żylnego, brak zakłóceń obiegu gwarantuje utrzymanie stałego ciśnienia wewnątrzgałkowego; pojawienie się nierównowagi między produkcją i odpływem cieczy wodnistej powoduje wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego i w efekcie jaskrę; patrz też Budowa oka,

ciśnienie wewnątrzgałkowe

własność, utrzymująca stały kształt gałki ocznej; związana jest z przepływem cieczy wodnistej; wzrost ciśnienia jest jednym z symptomów jaskry,

cylinder (cyl)

na recepcie: dodatkowa moc szkła korygująca astygmatyzm; podawana razem z osią (ax), czyli kątem ustawienia szkła; patrz też astygmatyzm, Jak czytać receptę na okulary

czopki

światłoczułe receptorysiatkówki, odpowiadają za barwne widzenie szczegółów przy dobrym oświetleniu (widzenie fotopowe); patrz też Budowa oka,

D

daltonizm

wrodzone zaburzenie widzenia barw, najczęściej trudność w odróżnianiu czerwieni od zieleni; znacznie częściej dotyczy mężczyzn; patrz też achromatopsja, Daltonizm

dioptria

jednostka mocy optycznej; oznaczana jako 1dpt. lub 1D; wyraża się przez odwrotność długości ogniskowej soczewki w metrach; np. oznaczenie 4D oznacza soczewkę o ogniskowej 1/4 metra, a oznaczenie 0,25D oznacza soczewkę o ogniskowej 4 metry; dodatnie liczby określają soczewki skupiające, a ujemne – soczewki rozpraszające,

dno oka

tylna, wewnętrzna część gałki ocznej widoczna dla lekarza przez źrenicę: siatkówka z plamką, tarcza nerwu wzrokowego i naczynia krwionośne; badanie dna oka, często po rozszerzeniu źrenicy, pozwala wykryć m.in. jaskrę, zmiany w cukrzycy i nadciśnieniu oraz przedarcia siatkówki

dołek środkowy (plamka żółta)

miejsce na siatkówce o największym zagęszczeniu czopków; obraz skupiony na dołku środkowym jest widziany z największą ilością szczegółów; patrz też Budowa oka,

E

endothelium

patrz nabłonek tylny,

epithelium

patrz nabłonek przedni,

F

fakoemulsyfikacja

obecnie najczęstsza metoda operacji zaćmy: zmętniała soczewka jest rozbijana ultradźwiękami i odsysana przez małe nacięcie, a w jej miejsce wszczepia się sztuczną soczewkę; patrz też Operacja zaćmy dziś

fotokoagulacja laserowa

zabieg laserem na siatkówce, który tworzy drobne blizny; stosowany m.in. do „przyspawania” siatkówki wokół przedarć, aby nie doszło do jej odwarstwienia, oraz w leczeniu retinopatii cukrzycowej

fotoreceptory

komórki światłoczułe znajdujące się w siatkówce oka; patrz pręciki, czopki,

G

gałka oczna

kulisty narząd wzroku o średnicy około 24 mm, leżący w oczodole; jego ścianę tworzą trzy warstwy: twardówka z rogówką, błona naczyniowa i siatkówka, a wnętrze wypełnia ciecz wodnista, soczewka i ciało szkliste; patrz też Budowa oka

gradówka

niebolesne, twarde zgrubienie w powiece, powstające po zatkaniu gruczołu wydzielającego tłuszczową część łez; zwykle wchłania się po ciepłych okładach, czasem trzeba je usunąć zabiegowo; w odróżnieniu od jęczmienia nie jest ostrym zakażeniem; patrz też Choroby powiek

gruczoły łzowe

miejsce wytwarzania cieczy łzowej, znajduje się pod górną powieką oka, w górnym, zewnętrznym kącie oczodołu; wytwarzają stałą ilość łez (kilka ml na dobę); pod wpływem silnego światła, podrażnienia, określonych związków chemicznych lub czynników emocjonalnych następuje odruchowe zwiększenie wydzielania łez,

H

halo efekt

efekt wywołany zjawiskiem rozproszenia światła, lub nieidealnym ogniskowaniem układu optycznego detektora (oka); halo występuje na przykład w obserwacjach astronomicznych, gdzie ośrodkiem rozpraszającym jest pył międzygwiezdny; przykład przedstawiony jest na zdjęciu,

hyperopia

nadwzroczność; wada refrakcji oka; patrz też Wady wzroku,

I

iniekcja doszklistkowa

zastrzyk leku bezpośrednio do wnętrza oka, wykonywany w znieczuleniu kroplami; w ten sposób podaje się m.in. leki anty-VEGF w leczeniu AMD

irydektomia

wykonanie małego otworu w tęczówce, dziś najczęściej laserem (irydotomia), aby ułatwić odpływ cieczy wodnistej; stosowana w jaskrze z wąskim kątem przesączania; patrz też Irydektomia

istota właściwa rogówki

środkowa tkanka rogówki; jej grubość to około 90% całej rogówki, składa się z luźnych regularnie położonych włókien kolagenowych, między którymi znajdują się komunikujące między sobą szczeliny wypełnione jasnym płynem; znajdują się tu również stałe komórki rogówki oraz komórki wędrujące,

J

jaglica

przewlekłe zakaźne zapalenie spojówek i rogówki wywoływane przez bakterie chlamydie; w Polsce praktycznie nie występuje, ale na świecie wciąż jest jedną z przyczyn ślepoty; patrz też Jaglica

jaskra

grupa chorób, w których dochodzi do stopniowego uszkodzenia nerwu wzrokowego, najczęściej przy podwyższonym ciśnieniu wewnątrzgałkowym; przez długi czas nie daje objawów, a utraconego widzenia nie da się odzyskać, dlatego tak ważne są badania kontrolne; patrz też Jaskra

jęczmień

bolesne, czerwone zgrubienie na brzegu powieki, wywołane ostrym zakażeniem bakteryjnym gruczołu u nasady rzęsy; zwykle mija po kilku dniach ciepłych okładów; patrz też gradówka, Choroby powiek

K

kanaliki łzowe

przewody odprowadzające ciecz łzową z powierzchni rogówki, łączą punkty łzowe, znajdujące się w górnej i dolnej powiece, w kącikach oczu po stronie nosowej, z woreczkiem łzowym,

kanał Schlemma

miejsce uchodzenia cieczy wodnistej do układu żylnego; zablokowanie tego kanału jest jedną z przyczyn jaskry,

kąt przesączania

miejsce między rogówką a tęczówką, przez które ciecz wodnista odpływa z oka; jego zwężenie lub zamknięcie utrudnia odpływ i może prowadzić do jaskry

komora przednia oka

przestrzeń między rogówką a tęczówką, wypełniona cieczą wodnistą; patrz też Budowa oka

konwergencja

zdolność oczu do śledzenia obserwowanego przedmiotu poprzez zmianę położenia gałek ocznych; dzięki temu zjawisku człowiek może określać swoją odległość od przedmiotu; patrz też Budowa oka,

krótkowzroczność

wada wzroku, w której ostry obraz powstaje przed siatkówką, najczęściej dlatego, że gałka oczna jest za długa; dalekie przedmioty są nieostre, a bliskie widoczne dobrze; koryguje się ją szkłami o mocy ujemnej (minus); patrz też myopia, Krótkowzroczność

L

LASIK

laserowa metoda korekcji wzroku: w rogówce wycina się cienki płatek, laser modeluje tkankę pod nim, a płatek wraca na miejsce; dziś płatek wykonuje się zwykle laserem femtosekundowym (femtoLASIK); patrz też Laserowa korekcja wzroku dziś

Ł

łzy

patrz ciecz łzowa

M

mechanizmy adaptacyjne

czynności oka pozwalające na obniżenie lub podniesienie czułości oka; należą do nich: odruch źreniczny, zmiana koncentracji barwników wzrokowych, sumowanie przestrzenne, sumowanie czasowe, obniżenie wewnątrzkomórkowego stężenia Ca(+2),

męty ciała szklistego

ruchome kropki, nitki lub „muszki” widoczne zwłaszcza na jasnym tle; to zagęszczenia w ciele szklistym rzucające cień na siatkówkę; zwykle niegroźne, ale nagły wysyp mętów z błyskami wymaga pilnej wizyty u okulisty; patrz też Choroby ciała szklistego

mięsień rzęskowy

mięsień wchodzący w skład ciała rzęskowego, zbudowany z włókien promienistych, okrężnych i podłużnych; jego skurcz powoduje zmianę napięcia i co za tym idzie kształtu soczewki w procesie akomodacji oka,

mikrokeratom

urządzenie stosowane przy niektórych operacjach refrakcyjnych wad wzroku, min. ALK, LASIK; urządzenie to przedstawione jest na zdjęciu poniżej; patrz też U chirurga,

mroczki

częściowe braki pola widzenia,

myopia

krótkowzroczność; wada refrakcji oka; patrz też Wady wzroku,

N

nabłonek przedni

zewnętrzna tkanka rogówki; jej grubość to około 10% całej rogówki,

nabłonek tylny

najbardziej wewnętrzna tkanka rogówki o grubości około 20um,

naczyniówka

tylny odcinek błony naczyniowej oka, leżący pomiędzy siatkówką i twardówką, wyścielający tylną część oka; jest barwy brunatnej; złożona jest głównie z gęstej sieci naczyń krwionośnych, połączonych delikatną tkanką łączną, która zawiera liczne komórki barwnikowe i od wewnątrz i zewnątrz jest ograniczona 2 cienkimi błonkami; naczynia naczyniówki są ułożone w 3 warstwach, z których położona najbardziej ku przodowi, pod siatkówką, składa się z drobnych naczyń włosowatych; zasadniczą funkcja naczyniówki jest odżywianie fotoreceptorów siatkówki i ciała szklistego; jest jednocześnie ciemną wyściółką wnętrza gałki ocznej, co poprawia jej własności optyczne,

nadwzroczność

wada wzroku, w której ostry obraz powstaje za siatkówką, najczęściej dlatego, że gałka oczna jest za krótka; najbardziej męczy patrzenie z bliska; koryguje się ją szkłami o mocy dodatniej (plus); patrz też hyperopia, Nadwzroczność

nastawność oka

patrz akomodacja

nerw wzrokowy

nerw przewodzący sygnały z siatkówki do mózgu; jego początek widać na dnie oka jako tarczę nerwu wzrokowego; jego uszkodzenie, np. w jaskrze, powoduje trwałą utratę widzenia

niedowidzenie (amblyopia, „leniwe oko”)

słabsze widzenie jednego oka, mimo że samo oko jest zdrowe, wynikające z tego, że w dzieciństwie mózg „nauczył się” z niego nie korzystać, np. przy zezie lub dużej różnicy wad; najlepiej leczy się je we wczesnym dzieciństwie, m.in. zasłanianiem lepszego oka

niezborność oka

patrz astygmatyzm

O

OCT (optyczna koherentna tomografia)

bezbolesne badanie, które za pomocą światła daje bardzo dokładny obraz przekroju siatkówki i nerwu wzrokowego; podstawowe badanie w rozpoznawaniu i kontroli AMD, jaskry i chorób plamki

oczopląs

kombinacja ruchów szybkich i powolnych (w przeciwnych kierunkach) wykonywanych przez oko w celu śledzenia poruszającego się przedmiotu; w wyniku uszkodzenia móżdżku i narządu równowagi może powstać oczopląs patologiczny,

odruch rogówkowy

mechanizm obronny oka; powoduje zamknięcie powiek w wyniku dotknięcia rogówki przez element zewnętrzny,

odruch źreniczny

mechanizm adaptacyjny, zdolność oka do zmiany średnicy apertury wejściowej oka, przez co zmieniana jest ilość światła padającego na siatkówkę; przy silnych bodźcach świetlnych źrenica jest zamknięta, otwór jest mały i niewiele światła pada na siatkówkę; przy słabych bodźcach świetlnych źrenica jest szeroko otwarta, tak by jak najwięcej fotonów padło na siatkówkę i wywołało wrażenie wzrokowe,

odwarstwienie siatkówki

oddzielenie się siatkówki od leżących pod nią tkanek, najczęściej przez przedarcie; objawy to nagłe błyski, wysyp mętów i cień lub „zasłona” w polu widzenia; wymaga pilnej operacji, bo grozi utratą wzroku

okno optyczne

zakres fal elektromagnetycznych z zakresu widzialnego, patrz też Budowa oka,

oko Gullstranda

zespół dobranych doświadczalnie parametrów opisujących oko ludzkie – szczegółowe parametry przedstawia tabela,

oko schematyczne

patrz oko Gullstranda,

oko teoretyczne

patrz oko Gullstranda,

okulary progresywne

okulary, w których moc szkła płynnie zmienia się od części do dali (u góry) do części do czytania (u dołu); pozwalają widzieć ostro na różne odległości w jednych okularach; patrz też addycja, Okulary korekcyjne

okulista

lekarz specjalista chorób oczu; diagnozuje i leczy choroby oczu, wykonuje zabiegi i operacje, wypisuje recepty na okulary i leki; patrz też optometrysta

optometrysta

specjalista od badania wzroku i doboru korekcji (okularów, soczewek kontaktowych), z wykształceniem wyższym; nie jest lekarzem, więc przy podejrzeniu choroby oka kieruje do okulisty

ortokeratologia

metoda korekcji wzroku twardymi soczewkami zakładanymi na noc, które w czasie snu delikatnie zmieniają kształt rogówki; w dzień można widzieć dobrze bez okularów; stosowana też do spowalniania krótkowzroczności u dzieci

ostrość wzroku

zdolność oka do rozróżniania drobnych szczegółów, badana na tablicach z literami lub znakami; prawidłowa ostrość to 1,0 (lub 20/20); patrz visus, 20/20

P

plamka ślepa

mały obszar siatkówki, będący punktem ujścia nerwu wzrokowego, pozbawiony komórek światłoczułych; patrz też Budowa oka,

plamka żółta

patrz dołek środkowy,

podwójne widzenie (diplopia)

widzenie dwóch obrazów jednego przedmiotu; gdy znika po zasłonięciu jednego oka, zwykle wynika z zaburzeń współpracy oczu (np. zeza, porażenia mięśni oka); nagłe podwójne widzenie wymaga pilnej wizyty u lekarza

pole widzenia

wycinek otoczenia widziany przez nieporuszające się oko przy ustalonej pozycji głowy,

potencjał czynnościowy

wywoływany jest przez potencjał receptorowy, odpowiada za wrażenie wzrokowe,

powieki

ruchome części miękkie twarzy pokrywające od przodu gałkę oczną; pełnią funkcję ochronną, rozprowadzają ciecz łzową po powierzchni rogówki; patrz też Choroby oka,

powolne ruchy prowadzące

ruchy wykonywane przez oko w celu śledzenia poruszającego się przedmiotu,

presbyopia

patrz starczowzroczność

pręciki

światłoczułe receptorysiatkówki, odpowiadają za czarno-białe widzenie przy słabym oświetleniu (widzenie skotopowe, widzenie zmierzchowe), odbywa się kosztem znacznej utraty ostrości; patrz też Budowa oka,

PRK

laserowa metoda korekcji wzroku, w której laser działa bezpośrednio na powierzchni rogówki po usunięciu nabłonka; gojenie trwa dłużej niż po LASIK, ale rogówka jest mniej osłabiona; patrz też PRK

promieniowanie UV (ultrafioletowe)

niewidzialna część promieniowania słonecznego; długie narażenie oczu sprzyja m.in. zaćmie i zmianom na spojówce, a silne (np. na śniegu) może poparzyć rogówkę; przed UV chronią okulary z filtrem UV400; patrz też Okulary przeciwsłoneczne

pseudomrugnięcie

efekt pojawiający się zwykle podczas pracy przy komputerze; obserwowanie monitora komputera i klawiatury bez znacznej zmiany położenia głowy powoduje częściowe przymykanie powiek odbierane przez mózg jako mrugnięcie, w wyniku czego prawdziwe mrugnięcie nie dochodzi do skutku i dolna część rogówki nie zostaje nawilżona; powoduje dość częste problemy u osób używających soczewek kontaktowych do pracy przy komputerze,

R

refrakcja

załamanie światła przez układ optyczny oka; wady refrakcji (krótkowzroczność, nadwzroczność, astygmatyzm) to sytuacje, w których obraz nie skupia się dokładnie na siatkówce; badanie refrakcji to pomiar wady wzroku

retinopatia cukrzycowa

uszkodzenie naczyń siatkówki w przebiegu cukrzycy; początkowo nie daje objawów, dlatego osoby z cukrzycą powinny regularnie badać dno oka; leczy się ją laserem, zastrzykami do oka i dobrą kontrolą cukrzycy; patrz też Retinopatia cukrzycowa

rogówka

najbardziej do przodu położona część błony włóknistej gałki ocznej, twarda i przeźroczysta, kształtu szkiełka do zegarka o powierzchni przdniej wypukłej i tylnej wklęsłej; powierzchnia przednia chroniona jest przed wysychaniem i zabrudzeniami przez ciągłe nawilgotnianie cieczą łzową; składa się z pięciu warstw: nabłonka przedniego, blaszki granicznej przedniej, istoty właściwej, blaszki granicznej tylnej i nabłonka tylnego; jej średnia grubość zawiera się w przedziale 0,52-0,65mm; patrz też Budowa oka,

rozstaw źrenic (PD)

odległość między środkami źrenic w milimetrach; potrzebna optykowi do prawidłowego ustawienia szkieł w oprawce; patrz też Jak czytać receptę na okulary

S

siatkówczak

złośliwy nowotwór siatkówki występujący u małych dzieci; częstym pierwszym objawem jest biały odblask w źrenicy (np. na zdjęciu z fleszem) lub zez; wymaga pilnej diagnostyki; patrz też Siatkówczak

siatkówka

błona wewnętrzna gałki ocznej, wrażliwa na promienie świetlne; dzieli się na odcinek tylny wrażliwy na światło (część wzrokowa) i przedni, niewrażliwy (część ślepa), w której wyróżnia się część rzęskową i tęczówkową; występują trzy rodzaje komórek: zmysłowe (pręciki i czopki), nerwowe i glejowe; komórki ułożone są w 10 warstw przy czym najbardziej zewnętrzne to pręciki i czopki; patrz też Budowa oka,

SMILE

najnowsza z laserowych metod korekcji wzroku: laser wycina wewnątrz rogówki cienki krążek tkanki, który usuwa się przez nacięcie kilkumilimetrowe, bez tworzenia płatka; stosowana głównie w krótkowzroczności; patrz też Laserowa korekcja wzroku dziś

soczewka

ruchoma część oka, część układu optycznego oka; twór okrągły dwuwypukły, przeźroczysty i bezbarwny, o większej krzywiźnie tylnej; zbudowana jest z włókien tworzących blaszki o układzie koncentrycznym; składa się z trzech części: torebki, kory i jądra; charakteryzuje się zdolnością do zmiany kształtu, a tym samym mocy optycznej (akomodacja); u osób starszych utrata elastyczności soczewki i spadek zdolności do zmiany jej kształtu jest powodem presbyopii (starczowzroczności); patrz też Budowa oka, Wady wzroku,

soczewka fakijna (ICL)

sztuczna soczewka wszczepiana do oka przed własną soczewkę, bez jej usuwania; koryguje duże wady wzroku, gdy zabieg laserem nie jest możliwy; patrz też Soczewka fakijna

soczewka wewnątrzgałkowa

sztuczna soczewka wszczepiana do oka w miejsce własnej, najczęściej podczas operacji zaćmy; bywa jednoogniskowa, toryczna (korygująca astygmatyzm) lub wieloogniskowa; patrz też fakoemulsyfikacja

soczewki kontaktowe

alternatywny dla okularów sposób korekcji wad refrakcji wzroku; zakładane bezpośrednio na rogówkę mogą korygować niemal każdą wadę wzroku; patrz też U optyka,

soczewki kontaktowe miękkie

patrz U optyka,

soczewki kontaktowe twarde

patrz U optyka,

soczewki mineralne

tradycyjne soczewki okularowe wykonane ze szkła, patrz też U optyka,

soczewki o wyższym współczynniku załamania

soczewki okularowe wykonane z tworzyw sztucznych o wysokim współczynniku załamania; są lżejsze i cieńsze od innych; patrz też U optyka,

soczewki organiczne

soczewki okularowe wykonane z tworzyw sztucznych, są lekkie, nie tłuką się i mają doskonałe własności optyczne; mało odporne na zarysowania; patrz też U optyka,

soczewki poliwęglanowe

soczewki okularowe o bardzo dużej wytrzymałości mechanicznej; patrz też U optyka,

spojówka

cienka, przezroczysta błona pokrywająca białą część oka i wewnętrzną stronę powiek; chroni oko i bierze udział w nawilżaniu jego powierzchni; patrz też zapalenie spojówek

starczowzroczność

(presbyopia) pogarszanie się wzroku z biegiem lat (od około 40 roku życia) w wyniku zmniejszenia elastyczności soczewki i zdolności akomodacyjnej oka,

stożek rogówki (keratokonus)

choroba, w której rogówka stopniowo się ścieńcza i uwypukla na kształt stożka, powodując narastający, nieregularny astygmatyzm; zaczyna się zwykle w młodości; postęp można zatrzymać zabiegiem sieciowania rogówki, a widzenie poprawiają specjalne soczewki kontaktowe; patrz też Choroby rogówki

stroma

patrz istota właściwa rogówki

sumowanie czasowe

mechanizm adaptacyjny pozwalający na obserwację słabych bodźców świetlnych w wyniku długotrwałego wpatrywania się w przedmiot; silne bodźce świetlne nie wymagają długiego czasu ekspozycji,

sumowanie przestrzenne

mechanizm adaptacyjny polegający na sumowaniu sygnałów pochodzących z większej ilości receptorów przy słabych bodźcach i z mniejszej przy bodźcach silnych,

Ś

światłowstręt

nadwrażliwość na światło, przy której jasne światło powoduje ból lub silny dyskomfort oczu; towarzyszy m.in. zapaleniom rogówki i błony naczyniowej, migrenie i suchemu oku

T

tęczówka

część błony naczyniowej gałki ocznej, leżąca między rogówką i soczewką; ma kształt krążka ustawionego w płaszczyźnie czołowej i otaczającego źrenicę; brzeg ustalony tęczówki łączy się z ciałem rzęskowym, brzeg wolny ustala źrenicę; zbudowana jest z wielu warstw, zawiera mniejsze lub większe ilości barwnika i naczynia krwionośne; ma za zadanie regulować ilość światła wpadającego do wewnątrz oka,

tonometria

pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego, np. podmuchem powietrza lub przez delikatny dotyk rogówki po znieczuleniu kroplami; podstawowe badanie w kierunku jaskry

trabekuloplastyka

zabieg laserowy na kącie przesączania, który ułatwia odpływ cieczy wodnistej i obniża ciśnienie w oku; stosowany w leczeniu jaskry; patrz też Trabekuloplastyka

twardówka

zewnętrzna część ściany gałki ocznej, otaczająca wnętrze oka ze wszystkich stron, z wyjątkiem części przedniej, gdzie przechodzi w rogówkę, i miejsca wyjścia nerwu wzrokowego; grubość jej wynosi od 1,5mm w części tylnej do 0,3mm w części przedniej oka; zbudowana jest z włókien łącznotkankowych biegnących w różnych kierunkach i przeplatających się wzajemnie; unaczyniona jest skąpo; rola jej polega na ochronie tkanek oka,

V

visus

ostrość wzroku, obliczana ze wzoru:gdzie V – visus, d – odległość pacjenta od tablicy testowej, D – odległość, z jakiej oko miarowe czyta prawidłowo dany rząd na tablicy testowej; patrz też 20/20, Badanie wzroku

W

widzenie fotopowe

patrz czopki,

widzenie skotopowe

patrz pręciki,

widzenie zmierzchowe

patrz pręciki,

włókna obwódkowe

włókna na których zawieszona jest soczewka oka,

woreczek łzowy

miejsce zbiegu kanalików łzowych; łączy ich ujścia z jamą nosową,

wtórny potencjał receptorowy

wywoływany jest w receptorach przez bodziec świetlny,

wyrostki rzęskowe

wchodzą w skład ciała rzęskowego; są bogato unerwione i unaczynione; są miejscem wytwarzania cieczy wodnistej wypełniającej przednią i tylną komorę oka,

Z

zaćma

zmętnienie soczewki oka, najczęściej związane z wiekiem; obraz staje się zamglony, a światła oślepiają; jedynym skutecznym leczeniem jest operacja z wszczepieniem sztucznej soczewki; patrz też Operacja zaćmy dziś

zapalenie spojówek

zaczerwienienie oka z łzawieniem, pieczeniem i wydzieliną, wywołane przez wirusy, bakterie, alergię lub podrażnienie; częste i zwykle niegroźne, ale ból oka i pogorszenie widzenia wymagają wizyty u lekarza; patrz też Zapalenie spojówek

zespół suchego oka

choroba, w której łez jest za mało albo mają zły skład i zbyt szybko parują; objawy to pieczenie, uczucie piasku pod powiekami i zmęczenie oczu; patrz też ciecz łzowa, Zespół suchego oka

zez

nieprawidłowe ustawienie oczu, w którym oba oczy nie patrzą w ten sam punkt; u dzieci może prowadzić do niedowidzenia, dlatego wymaga wczesnego leczenia; patrz też Choroba zezowa

zmiana koncentracji barwników wzrokowych

mechanizm adaptacyjny polegający na zmniejszeniu stężenia barwnika przy dużym natężeniu światła lub jego zwiększeniu przy słabych bodźcach,

Ź

źrenica

ruchoma część oka, ograniczająca w razie potrzeby dopływ światła do siatkówki, patrz też Budowa oka,